Historie.

Vijlen bevindt zich op een dikke laag mergel die ruwweg 100 miljoen jaar geleden onstaan is uit kalkschaaldiertjes in een mediterane ondiepe zee. Deze mergel is in het verleden gewonnen om te dienen als bouwblokken voor de woningbouw. Deze hak en breek-activiteiten sedert de romeinen hebben op bepaalde delen de ondergrond van Zuid Limburg tot een gatenkaas gemaakt die later allerlei doelen dienden. Schuilplaats, kerk, speelplaats, smokkelpaden, (atoom)schuilkelder, championkwekerij en kunst-atelier. Een toeristische attractie die zeker niet overgeslagen mag worden.

Cottessen..... waar de tijd stilstond

  Einde vorige eeuw werd in Vijlen als eerste in Nederland uit deze mergel cement gewonnen. Door gebrekkige verbindingen (geen waterwegen) was deze industrie geen lang leven beschoren. Maar haar naam leeft voort in de naam van de ENCI (Eerste Nederlandse Cement Industie). Deze fabriek in Maastricht voorziet in meer dan 50 % van de Nederlandse cementbehoefte. Men treft in Vijlen als laatste restanten van deze industrie nog enkele gemetselde bogen aan en de "Koel", de winplaats van mergel in dagbouw, nu omgetoverd toe een groot centraal dorpsplein met speelgelegenheid. Naderhand (2 miljoen jaar geleden) heeft de Maas deze streek overspoeld en monde uit in de Rijn boven Keulen. In de ondergrond zijn hier en daar bijvoorbeeld kiezel en zand te vinden. Door opstuwing van de aarde aan de oostzijde van Limburg is de Maas in westelijker richting gedwongen.

Oudste bewoning van Nederland

In de direkte omgeving van Vijlen zijn de oudste sporen van menselijke activiteit te vinden als koepelgraven. Dit zijn gemeenschappelijke graven van de bewoners van zo'n 5000 jaar geleden. De graven zijn nu te herkennen als met gras bedekte heuvels tegen de flanken van de Vijlener bossen. Ze hebben een doorsnede van 10 tot 20 meter en zijn 2 a 3 meter hoog (witte wandelroute).

Mergel en vakwerk.

Vijlen (in het dialekt "vil-le") is een dorpje dat zijn wortels heeft in het Romeinse verleden. Het dorpje lag aan een afspitsing naar Aken van de belangrijke Romeinse heirweg die in oost westelijke richting liep van Bologne via Tongeren naar Keulen. Deze weg passeerde de Maas bij Maastricht, eerst als doorwaardbare plaats in de Maas (Mosae Trajectum), later bouwden de romeinen er een brug. In Vijlen zijn nog twee, in de bodem geconserveerde, restanten van romeinse nederzettingen. Vijlen ligt onder de rook van Aken, de residentiestad van Karel de Grote (800 jr. na Chr.). Deze vorst heeft veel voor West Europa betekend en wellicht was zonder zijn bestuur nu de eenwording van Europa onmogelijk.

Kruis de paden van Karel de Grote

  Diverse kerkjes en kapelletjes zijn door toedoen van Karel de Grote gesticht in die tijd. Hij was een gelovig man. De Dom (800 na Chr.) in Aken is opgenomen op de UNESCO wereldlijst van cultuurmonumenten. Nu kunt u dwalen door de grootste loofbossen van Limburg en de paden kruisen van Karel de Grote en zijn metgezellen in zijn jachtdomein. Vijlen behoorde ooit (ca. 1700) tot de verste uitlopers van het Oostenrijkse Habsburgse Rijk. De grens wordt nu nog gemarkeerd door eeuwenoude lindes uit die tijd. Vijlen kende in de achtiende eeuw 7 "rotten" (gehuchten) Hopschet, Melleschet, Rott, Camerig, Cottessen, Pannes en Mamelis. Deze rotten zijn later aaneengesmeed tot wat nu het kerkdorp Vijlen heet.
Het rott Cottessen is ontstaan vanuit de middeleeuwse ontginningsboerderij "Hoeve Bellet". Het uitgestrekte gehucht bestaat uit slechts 14 boerderijen of huizen. Reeds op de eerste tranchotkaart (in opdracht van Napoleon vervaardigd) werd het gehucht benoemd. Op deze kaart heet Cottessen "Kot-Hauzen" en sedertdien is de bebouwing niet verder uitgebreid.
De kerk van Vijlen is in de negentiende eeuw (1863) gebouwd tussen Hopschet (op de berg) en Melleschet (onder aan de berg). De Martinuskerk torent hoog uit op een markante plaats van Vijlen en is door zijn hoge ligging (193 m boven NAP) al van ver te zien. In de avonduren wordt de kerk verlicht en is dan als een baken voor oostelijk Zuid Limburg. Het is de hoogst gelegen RK kerk van Nederland.  

Hoeve ten Bosch heeft tot 1953 als boerderij gefunctioneerd, daarna hebben de gebouwen als boerderij een sluimerend bestaan gehad. Het stal- en schuurgedeelte is tussen 1987 en 1991 verbouwd tot groepsaccommodatie en sedertdien als zodanig in gebruik.

"Cottessen" waar de tijd nog steeds stilstaat."